Hoogveenlandschap

Hoogveenlandschap, Michiel Pothof

Wat zie je?

Hier zie je een rechtlijnig, planmatig en open landschap met lange rechte kanalen en haaks daarop staande wijken. Woningen en dorpen zijn in lintvorm langs de kanalen gebouwd. Rechte wegen doorsnijden het landschap en de percelen zijn in grote, regelmatige blokken verdeeld. Een heel rationeel landschap, gericht zo groot mogelijk economisch rendement voor de landbouw.

Immense hoogveenmoerassen

Na de laatste ijstijd, toen het klimaat warmer werd, is een groot deel van Nederland onder het veen bedekt geraakt. Eerst werd veen gevormd in de lagere delen van Nederland, waar onder invloed van de hogere grondwaterstanden veen kon ontstaan. Maar ook in het oosten van het land waar zich de hogere zandgronden bevinden, ontstonden in de loop van de eeuwen grote hoogveenmoerassen. Door de aanwezigheid van een ondoorlatende laag waar regenwater op bleef staan, konden kleine vennetjes zich ontwikkelen tot immense veengebieden. Hoogveen bleek in gedroogde vorm een zeer goede brandstof. Vanaf de twaalfde eeuw begon men het veen commercieel af te graven op een gestructureerde en planmatige manier. Vanuit de grootste afzetmarkten in het zuidwesten van Nederland en Vlaanderen breidde de vervening zich uit naar het noorden, waarbij het veen in de loop van de eeuwen steeds grootschaliger en industriëler werd afgegraven. In 1809 begon men handmatig met het graven van de Dedemsvaart, vanuit Hasselt kaarsrecht naar het oosten. De veengebieden die werden aangesneden door het kanaal werden gaandeweg afgegraven en als turf naar de afzetmarkten in de omtrek en verder weg in de Hollandse steden vervoerd.

Manmade landschap

Door de commerciële turfwinning zijn er veenkoloniën ontstaan. Dit zijn hoogveenmoerassen die geheel voor de turfwinning zijn ingericht. Belangrijke elementen van deze veenkoloniën zijn de aangelegde kanalen met de haaks daarop staande wijken en zijwijken. Deze waterlopen waren belangrijk voor zowel de ontwatering van het veen als voor het transport van het turf. Woningen en dorpen werden in lintvorm langs de waterwegen gebouwd. De verkaveling van het veen gebeurde in regelmatige blokken, waarna blok voor blok werd afgegraven en afgevoerd. Nadat alle veen was afgegraven, werd het land in gebruik genomen als landbouwgebied. Zo is een rechtlijnig, planmatig en open boerenlandschap ontstaan.

Waar vind je het hoogveenlandschap?

In Overijssel lagen de hoogveenmoerassen voornamelijk tussen de Regge en de Reest en ten oosten van de stuwwallen in centraal Overijssel, tussen Hardenberg en Almelo. Het hoogveenmoeras tussen de Regge en de Reest bestond uit tienduizenden hectare, een orde van grootte die vergelijkbaar is met dat van de IJsselmeerpolders. Bijna al dit veen is in een relatief korte tijd afgegraven en afgevoerd. Er zijn nog enkele stukjes hoogveen over in Nederland, waarvan er een heel aantal liggen in Overijssel. Deze gebieden worden beheerd als natuurgebied vanwege de bijzondere (natuur)waarden van deze gebieden. Landschap Overijssel heeft het Aamsveen en Wierdense Veld in beheer.